Muhabir aradığında ilk işiniz cevap vermek değil, soru sormaktır: hangi yayın, hangi konu, canlı mı kayıt mı, ne zaman. Ardından kurumunuzun iletişim birimine haber verin, söyleyeceğiniz tek ana mesajı belirleyin ve tedavi vaadi, hasta bilgisi ya da meslektaş eleştirisi içeren her cümleyi baştan eleyin.
Bu yazı, o telefon çaldığı andan yayının bittiği ana kadar geçen süreyi adım adım ele alıyor. Dokuz yıl TVNET'te "Sağlık Raporu"nu hazırlayıp sundum; daha önce doktortv.com ve Liv Hospital'ın kuruluş döneminde iletişim müdürlüğü yaptım. Yani aynı telefonun hem arayan hem de cevaplayan tarafında oturdum. Aşağıdakiler o iki tarafın ortak dilidir.
Telefon çaldığında ilk beş dakikada ne sormalısınız?
Telefon çaldığında karşınızdaki kişi genellikle acele içindedir. Haberin yetişmesi gereken bir saat vardır. Bu acele size geçmek zorunda değil. "Sizi beş dakika içinde geri arayabilir miyim?" demek hem nazik hem meşrudur. O beş dakikayı aşağıdaki soruların cevabını yazmak için kullanın:
- Hangi yayın kuruluşu, hangi program ya da sayfa? Bir haber bülteni, bir sabah kuşağı ve bir sağlık programı aynı soruyu farklı derinlikte sorar.
- Konu ne, haberin açısı ne? "Kış hastalıkları" ile "bir hastanede yaşanan olay" aynı röportaj değildir.
- Canlı mı, kayıt mı? Süre ne kadar? Üç dakikalık canlı bağlantıyla kırk dakikalık stüdyo programı farklı hazırlık ister.
- Sizden başka kim konuşuyor? Karşı görüşte bir konuk varsa bunu önceden bilmek istersiniz.
- Ekranda ya da metinde adınızın altına ne yazılacak? Unvanın doğru yazılması sizin sorumluluğunuzdadır; aşağıda nedenini anlatıyorum.
- Yayın ya da teslim saati ne?
Bu soruların hiçbiri muhabiri zor durumda bırakmaz. Tersine, hazırlıklı bir konuk muhabirin işini kolaylaştırır.
Kurum onayı neden ilk adımdır?
Bir hastanede çalışıyorsanız, konuştuğunuz her cümle kurumunuzun adıyla birlikte duyulur. Bu yüzden ilk telefon muhabire değil, kurumunuzun iletişim birimine gitmelidir. İletişim birimi size üç şey sağlar: kurumun o konuda daha önce yaptığı açıklamalar, varsa kurum içi bir hassasiyet ve yayın kuruluşuyla teknik koordinasyon.
Kamu hastanesinde memur statüsünde çalışıyorsanız mesele bir nezaket kuralının ötesine geçer. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu'nun 15. maddesi, devlet memurlarının kamu görevleri hakkında basına, radyo ve televizyon kurumlarına bilgi veya demeç veremeyeceğini, bu bilginin ancak yetkili kılınan görevli tarafından verilebileceğini düzenler. Görevinizle ilgili bir konuda konuşmadan önce yetkiyi netleştirmeniz gerekir.
Radyo ya da televizyona çıkacaksanız bir yükümlülük daha var. 12 Kasım 2025'te Resmî Gazete'de yayımlanan Sağlık Hizmetlerinde Tanıtım ve Bilgilendirme Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik'in 9. maddesine göre, radyo ve televizyon programlarına katılan sağlık meslek mensupları programdan önce yönetmeliğin ekindeki taahhütnameyi iki nüsha imzalamakla yükümlüdür. Bir nüsha yayın kuruluşunda en az beş yıl saklanır. Aynı madde, programdaki açıklamaların bir komisyon tarafından resen ya da şikâyet üzerine incelenebileceğini de öngörür. Yani söyledikleriniz yayından sonra da kayıttadır.
Muayenehane sahibiyseniz arkanızda bir iletişim birimi yoktur. O zaman bu yazıdaki kontrol listesini kendi iletişim biriminiz gibi kullanın.
Tek mesaj kuralı nedir?
Röportajdan çıkan izleyici, genellikle tek bir şey hatırlar. O tek şeyi siz seçmezseniz, kurgu masası ya da izleyicinin dikkati sizin yerinize seçer. Tek mesaj kuralı şudur: röportaja girmeden önce, izleyicinin aklında kalmasını istediğiniz cümleyi yazın. Bir cümle, en fazla iki satır.
Bu cümleyi kurarken üç parçadan yararlanın:
- Bilinen: Konuyla ilgili bugün kanıta dayanan bilgi.
- Bilinmeyen: Henüz netleşmemiş olan. Bunu söylemek zayıflık değildir. Dünya Sağlık Örgütü'nün risk iletişimi rehberi, kamuya yapılan açıklamaların belirsizlikleri açıkça içermesini, belirli bir anda neyin bilinip neyin bilinmediğini göstermesini öneriyor (öneri A.2).
- İzleyici için anlamı: Bu bilgi izleyicinin gündelik hayatında neyi değiştiriyor?
Aynı rehberin bir başka önerisi, riskin teknik terimlerle anlatılmamasıdır (öneri C4.1). W. Timothy Coombs'un Institute for Public Relations için derlediği medya eğitimi ilkeleri de aynı noktaya varır: jargon, izleyicide kurumun bilerek kafa karıştırdığı izlenimini yaratır. Tıp dilinden halk diline çeviriyi röportajda değil, röportajdan önce yapın.
Tek mesaj, sorulan her soruya aynı cümleyi tekrarlamak demek değildir. Her cevabın sonunda o cümleye bir köprü kurmak demektir.
Röportajda neyi asla söylememelisiniz?
Hekimlerin medyada zorlandığı yer çoğu zaman bilgi eksikliği değil, sınırın nerede olduğunun belirsizliğidir. Üç sınır özellikle nettir.
Tedavi vaadi neden sınırın dışındadır?
Yönetmelik reklamı, bir hizmeti, kişiyi ya da kurumu ön plana çıkaran ve tanıtım ve bilgilendirme sınırını aşan her türlü faaliyet olarak tanımlar (md. 4/1-d). Bilimsel ve klinik olarak kanıtlanmamış yöntemler hakkında, sağlık meslek mensubu tarafından yapılsa dahi açıklamaya yer verilemez (md. 5/1-ç). Bilgilendirme, hastayı belirli bir hekime ya da kuruma doğrudan veya dolaylı biçimde yönlendiremez (md. 5/1-f, 5/1-g). Pratikte bu şu demektir: yayında "kesin sonuç", "kalıcı çözüm" gibi ifadeler, muayenehane adresi, telefon numarası ya da "bize ulaşabilirler" cümlesi yer almaz.
Hasta bilgisi nerede başlar?
Hasta Hakları Yönetmeliği'nin 23. maddesi açıktır: sağlık hizmetinin verilmesi sebebiyle edinilen bilgiler, kanunla izin verilen haller dışında hiçbir şekilde açıklanamaz. 6698 sayılı KVKK'nın 6. maddesi de sağlık verisini özel nitelikli kişisel veri sayar. Tanıtım yönetmeliğinin 6. maddesi bu iki düzenlemeye uyumu ayrıca zorunlu tutar.
Burada sık yapılan hata, ismi söylemeden kimliği açık etmektir. Yaş, meslek, ilçe ve hastalığın bir araya geldiği bir "vaka anlatımı", hastanın çevresi için isim vermekle aynı sonucu doğurabilir. Kural basittir: yayında hasta anlatmayın; durumu ve mekanizmayı anlatın.
Meslektaş eleştirisi neden sizin aleyhinize işler?
Canlı yayında en kolay tuzak, sunucunun "Peki şu yöntemi uygulayanlar için ne diyorsunuz?" sorusudur. Türk Tabipleri Birliği Disiplin Yönetmeliği, meslektaşlara karşı küçük düşürücü davranışta bulunmayı veya onları kötülemeyi disiplin cezası gerektiren fiiller arasında sayar (md. 3/c). Tanıtım yönetmeliği de diğer kuruluşlar aleyhine kendi hizmetini ön plana çıkaran bilgilendirmeyi yasaklar (md. 5/1-c). Böyle bir soruda kişiyi değil, kanıtı konuşun: "Bu konuda bilimsel literatürün bugün söylediği şu."
Son bir not: mikrofon kapandığında da konuşma bitmeyebilir. "Bu kayıt dışı" diye başlayan her cümleyi yayına girebilecek bir cümle olarak düşünün.
Canlı yayından önce prova nasıl yapılır?
Canlı yayın, kayıttan farklı olarak düzeltme hakkı tanımaz. Prova bu yüzden bir lüks değil, hazırlığın parçasıdır.
- Üç soruyu yüksek sesle cevaplayın. Muhabirin size söylediği konuya göre en olası üç soruyu yazın, her birini sesli ve süre tutarak cevaplayın. Canlı bağlantılarda tek bir cevap için genellikle yarım dakika civarı bir süre vardır.
- Bir zor soru ekleyin. Hoşunuza gitmeyecek soruyu da prova edin. Cevabı bilmiyorsanız "Bunu bugün kesin olarak bilmiyoruz; bildiğimiz şu" cümlesini hazırlayın.
- Unvan satırını kontrol edin. Yönetmelik, 1219 sayılı Kanun'la belirlenen ana dal ve yan dal uzmanlıkları dışında sertifikaya dayalı uzmanlık unvanı kullanılmasını yasaklar (md. 5/1-d). Ekrandaki alt yazı da bu kapsamda düşünülmelidir; yayından önce yazılışını teyit edin.
- Görüntüdeki arka planı kontrol edin. Bağlantı muayenehaneden ya da hastaneden yapılıyorsa, kadrajda hasta dosyası, randevu ekranı ya da hasta adı görünen bir tahta olmamalı.
- Kapanış cümlenizi hazır tutun. Sunucu "Son olarak eklemek istediğiniz?" diye sorduğunda tek mesajınızı söyleyin.
Muhabir aradığında kullanabileceğiniz kontrol listesi
- [ ] Yayın kuruluşu, program, konu ve haberin açısı not edildi.
- [ ] Canlı mı kayıt mı, süre ve yayın saati öğrenildi.
- [ ] Diğer konuklar soruldu.
- [ ] Kurumun iletişim birimine haber verildi; kamu kurumundaysanız konuşma yetkisi netleşti.
- [ ] Radyo ya da televizyon için Yönetmelik md. 9 taahhütnamesi programdan önce imzalandı.
- [ ] Tek mesaj cümlesi yazıldı: bilinen, bilinmeyen, izleyici için anlamı.
- [ ] Tıbbi terimler halk diline çevrildi.
- [ ] Tedavi vaadi, kesin sonuç ifadesi, adres, telefon ve yönlendirme cümlesi yok.
- [ ] Hasta anlatımı yok; kimliği belirlenebilir hiçbir ayrıntı yok.
- [ ] Meslektaş ya da kurum eleştirisi yok; tartışmalı soruya kanıtla cevap hazır.
- [ ] Ekrandaki unvan satırı teyit edildi.
- [ ] Görüntüdeki arka plan kontrol edildi.
- [ ] Üç olası soru ve bir zor soru sesli prova edildi.
Bu listeyi telefonunuzun not uygulamasında tutun. Muhabirin sizi aradığı gün, okumak için zaman bulamayacağınız bir rehbere değil, işaretleyeceğiniz on üç satıra ihtiyacınız olacak.
Kurumunuz için
Hekimler ve hastane iletişim ekipleri için medya hazırlığı ve canlı yayın provası üzerine kurum içi eğitim ve danışmanlık çalışmaları yürütüyorum. Bilgi almak isterseniz asumanugurtv@gmail.com adresine yazabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır; hukuki görüş yerine geçmez. Kurumunuza özgü durumlar için hukuk biriminize danışın.